🌐 Tarmoq (Network) qanday ishlaydi: to‘liq qo‘llanma

Internet va ichki tarmoqlar hayotimizning ajralmas qismiga aylangan. Har bir qurilma, server yoki smartfon tarmoq orqali ma’lumot almashadi. Ushbu maqolada sizga tarmoqning asosiy tushunchalari, ishlash prinsiplari, protokollar, IP va MAC manzillari, routing, NAT, firewall va xavfsizlik jihatlari batafsil tushuntiriladi.

1. Tarmoq nima?

Tarmoq (network) — bu ikki yoki undan ortiq qurilmaning ma’lumot almashish imkoniyatiga ega bo‘lishi uchun bog‘langan tizim. Tarmoqlar quyidagilarga bo‘linadi:

• LAN (Local Area Network) — ofis yoki uy ichidagi tarmoq. Masalan: Wi-Fi router orqali uy kompyuterlari bir-biriga ulanadi.

• WAN (Wide Area Network) — keng hududli tarmoq, masalan Internet.

• MAN (Metropolitan Area Network) — shahar miqyosidagi tarmoq.

2. Tarmoq qanday ishlaydi? OSI modeli orqali tushuntirish

Tarmoqlarni tushunish uchun OSI modelini bilish muhim. OSI (Open Systems Interconnection) — tarmoqni 7 qatlamga bo‘ladigan konseptual model:

Har qatlam yuqoridagidan pastdagiga xizmat qiladi va ma’lumotni encapsulate qiladi.

3. IP va MAC manzillar roli

• IP manzil (Layer 3): har bir qurilmaning tarmoqdagi identifikatori. Paketlar routerlar orqali IP bo‘yicha yo‘naltiriladi.

• MAC manzil (Layer 2): tarmoq kartasining noyob identifikatori. Paketlar lokal tarmoqda MAC orqali yetkaziladi.

• ARP protokoli IP → MAC mapping uchun ishlatiladi.

Misol: Sizning kompyuteringiz 192.168.1.10 IPga ega. Router unga paket yuboradi va Ethernet sarlavhasida uning MAC manzili ko‘rsatiladi.

4. Paketlar qanday harakat qiladi

Internetda ma’lumot paketlar shaklida yuboriladi:

1. Segmentatsiya (Transport Layer): TCP bo‘lsa, ma’lumot segmentlarga bo‘linadi; UDP bo‘lsa, datagramga.

2. Encapsulation (Network Layer): Segment IP paketiga o‘raladi.

3. Link Layer encapsulation: IP paket Ethernet ramkasiga o‘raladi, MAC manzillar qo‘shiladi.

4. Fizik uzatish: Kabel, radio yoki optik tolalar orqali paket yuboriladi.

5. Qabul qiluvchi tizimda teskari protsess: Fizik → Data Link → Network → Transport → Application qatlamlari bo‘yicha paket qayta yig‘iladi.

5. Routing: paketlarni kerakli manzilga yetkazish

• Router — tarmoqlar orasida paketlarni yo‘naltiruvchi qurilma.

• Routing jadvali orqali qaysi yo‘l paketni yetkazishini aniqlaydi.

• Default gateway — lokal tarmoqdagi IP bo‘lmagan paketlarni Internetga yo‘naltiradi.

Amaliy misol:
Siz 192.168.1.10 tarmog‘idan 8.8.8.8 Google DNS serveriga ping yuborasiz. Paket quyidagicha yo‘naltiriladi:

192.168.1.10 → Router (192.168.1.1) → ISP → Internet → 8.8.8.8

6. NAT (Network Address Translation)

• NAT ichki tarmoq manzillarini public IPga o‘zgartiradi.

• Shu bilan birga bir nechta ichki qurilmalar bitta public IP orqali Internetga chiqishi mumkin.

• PAT (Port Address Translation) — port asosida NATni amalga oshiradi.

7. DNS va IP manzillari

• Domen nomi (example.com) → IP manzilga o‘giriladi.

• DNS serverlar bu mappingni amalga oshiradi.

• Ping yoki brauzer orqali saytga ulanishda IP manzil DNS orqali topiladi.

8. LAN va WAN protokollari

• Ethernet: LAN tarmoqlar uchun eng keng tarqalgan texnologiya.

• Wi-Fi: simsiz LAN.

• PPP, Frame Relay, MPLS: WAN tarmoqlar uchun ishlatiladi.

9. TCP va UDP — transport qatlam protokollari

10. Ping va traceroute — tarmoq diagnostikasi

• Ping: maqsadli hostga paket yuboradi va javobni o‘lchaydi.

ping 8.8.8.8

• Traceroute / tracert: paket qaysi routerlardan o‘tganini ko‘rsatadi.

traceroute example.com  # Linux/macOS
tracert example.com     # Windows

11. Firewall va xavfsizlik

• Firewall tarmoqdan keluvchi va chiquvchi trafikni nazorat qiladi.

• NAT, ACL, VPN, IDS/IPS bilan birga ishlatiladi.

• Shaxsiy va korporativ tarmoqlarda tarmoq segmentatsiyasi xavfsizlikni oshiradi.

12. Switch va Hub farqi

• Hub: paketni barcha portlarga tarqatadi (collision ehtimoli yuqori).

• Switch: MAC manzillar asosida paketni kerakli portga yo‘naltiradi (efficient).

13. VLAN va subnetting

• VLAN (Virtual LAN) — fizik switchda bir nechta mantiqiy tarmoq yaratish.

• Subnetting — IP tarmoqni kichikroq segmentlarga ajratish, routingni soddalashtirish va xavfsizlikni oshirish.

14. IP, MAC va NATning birgalikdagi ishlashi

1. Qurilma paket yaratadi (TCP segment).

2. Segment IP paketiga o‘raladi, manzil MAC qo‘shiladi.

3. Paket switch orqali routerga yetadi.

4. Router paketni NAT bilan public IPga oʻzgartiradi va Internetga yo‘naltiradi.

5. Qabul qiluvchi router yoki server paketni qabul qilib, IP va transport qatlamiga qaytaradi.

15. Amaliy misollar va buyruqlar

Linux / macOS

ip addr show       # IP va MAC manzilini ko'rish
ping 8.8.8.8       # paket yetkazilishini tekshirish
traceroute google.com
netstat -rn        # routing jadvalini ko'rish

Windows

ipconfig /all
ping 8.8.8.8
tracert google.com

Wireshark

• Tarmoq paketlarini tahlil qilish uchun ishlatiladi.

• MAC va IP manzillar, protokollar, portlar va trafikni vizual ko‘rish mumkin.

16. Xulosa

• Tarmoq qurilmalar, protokollar va marshrutlash orqali ishlaydi.

• MAC manzillar lokal paket uzatish uchun, IP manzillar esa routing va global tarmoq uchun ishlatiladi.

• NAT, DHCP, DNS, firewall va routerlar tarmoqni ishlatishda va xavfsizligini ta’minlashda muhim.

• TCP/UDP, switch, VLAN va subneting tarmoqni samarali va xavfsiz ishlashini ta’minlaydi.

Tarmoqlarni chuqur tushunish uchun ping, traceroute, tcpdump/wireshark kabi amaliy vositalar bilan ishlash muhim.